तैसा शिवाजी नृप जिंकवेना

छत्रपती शिवाजी महाराज राज्याभिषेक झाल्यानंतर अवघ्या एका वर्षात महाराज किती आघाड्यांवर व्यस्त  होते या संबंधीचा उल्लेख असणारे हे एक पत्र.यातील शिवाजी महाराजांच्या हालचालिंचा नीट विचार केला असता आवाका लक्षात घेण्या सारखा आहे.

image

Advertisements

मुहंमद कुली खान / नेतोजी पालकर याचा औरंगजेबाला अर्ज

17 ऑक्टोबर 1667 सालची नोंद असलेला औरंगजेबाच्या अखबरातील खालील नोंद आहे.यात मुहंमद कुली खान उर्फ नेतोजी पालकर यांनी एक अर्ज केलेला आहे यात शिवाजी महाराजांचा एक सरदार कैद झालेला आहे. हा माणूस खूप लायक व उपयुक्त आहे अशी माहिती नेतोजी पालकर या अर्जात देत आहे.

image

शिवाजीराजांची अंतर्गत व्यापारावर करडी नजर

१६७१ साली कोकणातील दाभोळ इथे नारळ स्वस्तात विकले जात होते. ज्यामुळे आसपासच्या परिसरात नारळाच्या व्यापारावर परिणाम होत होता. शिवाजी राजांच्या हे लक्षात येताच त्यांनी मामले प्रभावळीचे सुभेदार तुकोराम यांना नारळाच्या विक्रीबाबत दक्षता घ्यावी ह्याबद्दल हे पत्र लिहिले आहे. शिवाजी राजांचा आत्मविश्वास आणि व्यापार नीती पत्रात स्पष्ट दिसून येते. मशहुरल हजरत मायन्याचे २४ सप्टेंबर १६७१ रोजी लिहिलेले हे पत्र शिवाजी राजांच्या राज्याभिषेक पूर्वीच्या पत्रात दिसणाऱ्या जुन्या मायन्यांपैकीचे एक आहे. शिवशाहीच्या त्रिशुळाने जिंकलेला कोकणच्या प्रदेशात स्थिर झाल्यानंतर, मराठ्यांचा आत्मविश्वास चांगलाच बळावला असावा. त्याचा परिणाम अश्या पत्रांतून रूंदावणाऱ्या व्यापारी हेतूतून आणि एक केंद्रशासित सत्ता आणि व्यवस्थापन व्हावे ह्या नीतीतून दिसतो. स्वराज्य चौफेर वाढत असताना देखील केंद्रशासित रहावे तेव्हा कुडाळच्या नरहरी आनंदराव सुभेदाराला देखील डिसेंबर १६७१ मध्ये असाच एक जबर जकातीचा हुकुम महाराजांनी पोर्तुगीज मीठावर लावावा असे लिहिलेले दिसून येते. ते पत्र आपण पुढच्या काळात पाहूया. तूर्त मर्यादा.

मूळ संदर्भ – मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ८ जुना – लेखांक २६

शब्दार्थ –
गीर्दवारी = गिर्दावरी – जमवा-जमव
कमनिर्खे = कमी निरखे – कमी भावात

तुकोराम सुभेदार यांना शिवाजीराजांचे पत्र

तुकोराम सुभेदार यांना शिवाजीराजांचे पत्र

 

अभ्यास शिवभारताचा – ४ – कारतलबखानाला अभयदान का ?

शिवाभारातातील बारीक सारीक नोंदी फार रहस्यपूर्ण आहेत. वाचता वाचता नकळत महत्वाची टिप्पणी नजरेआड होते. कारतलबखानाला शिवाजीराजांनी उंबरखंडात चांगलाच कोंडला. त्याने शरणागती पत्करत आपला वकील शिवाजीराजांकडे पाठवला. त्या वकिलाने जी विनवणी केली ती शिवभारतात दिली आहे. तो बचाव करवून घेताना कारतलबखानावर शहाजीराजांचा लोभ आहे याचा स्पष्ट उल्लेख करतो. वाचून विस्मय होतो की प्रतापराव गुजरांनी बेहलोल खानाला सोडल्याने शिवाजी राजांनी त्यांना करडा सवाल केला ‘सला काय निमित्य केलात?’ परंतु इथे शिवाजी राजांनी दया दाखवत कारतलबखानाला मात्र सोडून दिले. शाहजीराजांचे नाव घेऊन राजकारण केल्यामुळे त्याला सोडले असावे का? हा एक बुचकळ्यात टाकणारा प्रश्न निर्माण होतो.

शाहजीराजांचा मजवर मोह - मला जाऊ द्यावे

शाहजीराजांचा मजवर मोह – मला जाऊ द्यावे

शिवरायांचे अभयदान

शिवरायांचे अभयदान

शिवाजी राजे – साहूकार म्हणजे राज्याची व राजश्रीची शोभा.

स्वराज्यात शिवाजी महाराज साहूकार यांना किती महत्व देत याचा हा उल्लेख.

image

शिवाजी राजे – भूमिच गेलीयावरी राज्य कशाचे करणार ?

राज्य चालवत असताना वतन देन्या संबधी शिवाजी महाराजांचे धोरण किती कड़क होते हे खालील उतारा वाचून प्रत्यय येतो

image

शिवाजी राजे – हुजूर बाजारामधे थोर थोर साहूकार आणोन ठेवावे

राजाला स्वताचे राज्य चालवताना किती बारीक़ बारीक आघाड्यांवर लक्ष ठेवावे लागते याचा उत्तम आदर्श शिवाजी राजांनी घालून दिलेला आहे.आपल्या राज्यात सावकार लोकांबद्दल आणि दुसऱ्या राज्यातील सावकार यांच्या बद्दल कशी वागणूक ठेवावी हे वरील उल्लेखात दिलेच आहे.

image

अभ्यास शिवभारताचा – ३ – शिवाजीराजांच्या बाल लीला

कवींद्र परमानंद गोविंद नेवासकरांनी शिवाजीराजांच्या बाल लीला अतिशय सुंदर शब्दबद्ध केल्या आहेत. शिवाजी राजे लहान पणी मातीची उंच शिखरे बनवून घेत असत आणि आपल्या सवंगड्याना म्हणत असत हे “हे गड माझे आहेत”. ह्या सारख्या अनेक बाल-लीला आहेत ज्या वाचून इतिहास प्रेमी रसिकांना सुमारे ३८० वर्षापूर्वीच्या बाळ लीलांचा अनुभव येईल.

शिवभारत - शिवरायांच्या बाल लीला

शिवभारत – शिवरायांच्या बाल लीला

शिवाजी राजे – गडावरील पाणी खर्च होऊ न द्यावे. गडाचे पाणी बहुत जतन राखावे

किल्ल्या वरील पाण्याचे नियोजान कसे करावे, त्याबाबात काय उपाय योजना कराव्यात,संकट समयी त्यावर मात कशी करावी हे शिवाजी राजांनी 300 वर्षांपूर्वी सांगून ठेवले आहे. एक राजा किती काटेकोर नियोजन करतो याचे उदाहरण म्हणजे शिवाजी राजे

image

शिवाजी राजे – देशदुर्गाचे संरक्षणाचे कारण हुजुरात आहे, ज्याचे पदरी बळकट हुजुरात नाही ते सत्तापराधीन

आपल्या जवळील खास सेवक,अधिकारी,सैन्य यान बद्दल शिवाजी महाराज यांना किती विश्वास होता हे वरील वाक्यातून स्पष्ट होते.

image

%d bloggers like this: